№8-лекция тақырыбы: Ислам дәуіріндегі (Х-ХІІ ғ.ғ.) тарихи-әлеуметтік жағдай және түркі мәдениеті мен әдебиетінің қалыптасуы (1 сағат. 8-аптада).

  	Сабақтың мақсаты: 
-	Алтын Орда дәуіріндегі түркі даласындағы тарихи-әлеуметтік жағдайды түсіне білуіне;
-	студенттің Алтын Орда дәуіріндегі түркі халықтарының мәдениеті мен әдебиетінің қалыптасу тарихын талдай білуіне;
-	Алтын Орда дәуіріндегі түркі халықтарына ортақ әдеби мұралардың ерекшеліктерін ажырата білуіне;
-	Алтын Орда дәуіріндегі кейбір ескерткіштердің өзгешелігін көрсете білуіне;
-	Алтын Орда дәуіріндегі әдеби мұралардың  көркемдік іздерін кейінгі кезеңдердегі әдебиеттерден таба білуіне үйрету.
           
Сабақтың нәтижесі:
-	студент Алтын Орда дәуіріндегі (ХІІІ-ХІV ғ.ғ.) тарихи-әлеуметтік жағдайды және түркі мәдениеті мен әдебиетінің қалыптасу тарихын анықтай отырып, оларды ажырата, нақтылай, түсіндіре, талдай, талқылай және деректер келтіре алатын болады.

Алтын Орда мемлекетінің қүрылуы. Мемлекеттің саяси-әлеуметтік жағдайы. Мәдениеті. Қалалары: Бату сарайы, Берке сарайы, Сарай, Сарайшық. Бүл қалалардың мәдениеті мен оның маңызы. Қолөнер кәсібі мен сауданың дамуы. Алтын Ордаға байланысты тарихшылардың сол кезде қалдырған деректері. Жібек жолының маңызы.
Алтын орда мемлекетінің халқы өзінің этникалық қүрамы жағынан біркелкі емес еді. Егіншілікпен айналысатын аймақтарды негізінен Еділ булғарлары, орыстар, армяндар, гректер -, хазарлар, қала қыпшақтары мекен етті. Ал мал шаруашылығымен айналысатын дала өңірінде түркі тілдес тайпалар басым еді.
Бүл мемлекет халқының басым көпшілігі түркі текті ру-тайпалар, әсіресе, қыпшақтар мен оғыздар көп болды. Сол себепті, Алтын Орданың әдеби - тілі қьшшақ-оғыз диалектісіндеі орта ғасырлық түркі әдеби жазба тілі еді. Бүл тіл түркі тайпалары мен халқтарының бәріне бірдей түсінікті болды.
Алтын Орда дәуірінің мүралары онша көп сақталмаған. Бүл кездегі әдебиет өкілдерінен біз Сайф Сараи, Хорезми, Қүтб, Дүрбек, Сайдахмат, Әли Атаи, Рабғузи, т.б. шығармаларын білеміз. Кейбір ақын-жазушылардың лақап есімдері ғана мәлім.
Қайта өрлеу идеясының қайта қалыптаса бастауы. Оның түркі әдебиетіне әсері. Осы кезде өмір сүрген дарын иелері. Бүл кезеңдегі көркем әдебиеттің екі түрлі бағытта болғандығы, яғни аударма-нәзира және тыңтума әдебиеттің дамуы. "Нәзира" тәсіліне түсінік. ХІП-ХІУ ғасыр Әдебиетінің негізгі бағыты өткен тарихты, ежелгі сюжеттерді қайта жаңғырту екендігі.
ХІП-ХІУ ғасырларда, қыпшақ қалаларында ой еңбегімен айналысатын дарын иелерінің өмір сүруі. Олардың поэма-дастандар, қисса-хикаялар жазып, сол дәуірдің алдыңғы қатарлы ақыл-ой бағытын бейнелеп беруі. Атап айтқанда: Әлидің "Қисса Жүсібі", Қүсам Кәтибтің "Жүмжүмасы", Қүтыбтың "Хүсрау-Шырыны", Сайф Сараидың "Қисас-ул Әнбиясы" т.б. Аталған шығармаларында негізінен дидактикалық сарынның басым келуі. Бүл туындылардың басты өзегі - адамгершілік, руханият. Яғни, даңқ пен дәулетке мастанбау, әділет жолын қуу, ажал есігіне адамшылықты аттамай кіру, т.б. Тіл, білім, ғылым іздеу туралы, өмір мен өлім, ел мен ел билігі, адамдық қарым-қатынастар жайлы ойлары. Жалпы алғанда, танымдық-тәрбиелік, моральдық-этикалық түрғыдағы мәселелердің көтерілуі. Өзіне тән ерекшеліктері, көркемдігі, мән-маңызы, қоғамдағы орны. Қорыта айтқанда, Алтын Орда әдебиетінің кейінгі дәуір әдебиетіндегі діни, ғашықтық, батырлық дастандарға жол салуы, әсер етуі.
Тақырыпқа байланысты сұрақтар:

1.	Алтын Орда дәуіріндегі мәдениет пен әдебиет туралы не білесіз?
2.	Алтын Орда дәуіріндегі түркі мәдениетіне ислам дінінің ықпалы жайында не білесіз?
3.	Алтын Орда дәуіріндегі тарихи-әлеуметтік жағдайларға мысалдар келтіріңіз!
4.	Алтын Орда дәуіріндегі түркі әдебиетінің қалыптасуы жайында не білесіз?
5.	Алтын Орда дәуіріндегі түркі әдебиетінің өкілдері туралы не білесіз?
6.	Алтын Орда дәуіріндегі түркі әдебиетінің алтын қорына кіретін мұраларды көрсетіңіз!
7.	Алтын Орда дәуіріндегі әдеби мұралардың жанрлық ерекшелігі туралы не айта аласыз!
8.	Алтын Орда дәуіріндегі әдеби мұралардың көркемдік ерекшелігі туралы айтыңыз!
9.	Алтын Орда дәуіріндегі әдеби мұралардың көтерген басты мәселелеріне тоқталыңыз!?
10.	Алтын Орда дәуіріндегі әдеби мұраларды зерттеген ғалымдардың еңбектерін білесіз ба?

Пайдаланатын әдебиеттер тізімі:

1. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. Алматы, 2000.
2. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. I-кітап. Алматы, 2001.
3. Сүйіншәлиев Х.. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, 2002.
4. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Астана, 2005.
5. Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. Алматы, 2012.

Электрондық оқулықтарға қажетті сайттар:

            1. http://www.infoliolib.l/info/.
            2. http://www.openj-gate.org /.
            3. http:/www.rubricon.com– РУБРИКОН.